Min dît û nabêjim (Roman)

Silêman Çakir

Navekî bâlkêş û xwedî Dîrokeke dirêje navçeye Arguwan. Di her warîde maldar û xwîyayî. Lê her wext şer û pevçûn liser kêm nebûne bajarê Argavşana, ev nav zanist Umar didê nasan. Hên ji dewra qaqolîtîk ve ava búye.

..Di dewra Zîvde berdewam bûye, heta dewra Hitît û Roma. Wextekî wek navçe bi Amed ve hatîye girêdan. Di 1873’de bi navê Tahîr bi Keban ve hatîye girêdan. 1954 ‘ de bi Meletî ve, Gole masîye, ava Bemera, kevirê qul, ev wê Dîrokî didine xeûyayî bi navê Argaous danîne nasan. Di dewra 8 sed salîde Argaûn, Argav, bi nav bûye. Di belgê nivîskîde Erguvan tê naskirin. Hoyuk, Xan, Hamam, çalê avê, Hekropol, qebir, pir, Tûmûlûs dìrokîne û rewşa wê didin naskirin. Tim şer liser bûye, lê xeta reş bi lîstikê xwe bi ser neketîye. .Xwedî hêz û dîroke kevnar. Maldarîye girîng di rewşa wêde xwe didê nasan, warê Med, Maxdure dagirkera, 18/11/1850’de dema wek teşkîlat ava bûye li lewent pêk hatîye. Di 1858’de weke navçe dewrî Arga bûye. B.M.de 111 ‘de di dewra zîvde destpêke wê pêk hatîye.

..Di dewra Hitît, Bîzans, Roma de berdewam búye. Kanîye serî, Kanîye spî, şikeftê wê, Newala lewent, Ava Sultan, Bulam u Abdulharab kanîyê wa, rewşa wê didine xemilandin.Di dewra Hz.Omerde Erebe wê îşgal kirîye, lê tucarî hebûne xwe winda ne kirîye. Xeta reş xwestîye va lîstike berdewam bikê, lê îrade wê bi ser ketîye. Dîrokeke dirêj û warekî mîne evindare. Tim bê teşqele nemaye. Dîroke wê B.M.’de bi 3000-4000 sal ku dest pê bûye û berdewame. Hitît, Urartu, Asur Roma, Bîzans, Selçuk û piştre Osmanî hûkim kirine.

..Baxê Aspozan wek havînwar pêk hatîye. 1750 “de ava bûn dest pê bûye. Dibêjin Çirmiktì rêçkê wê ji Qafqas heta bi Tojhilate dûr berdewame. 1957’de bûye navçeye fermî. Barut, sifir madenê wêne. Çîyayê beglik, ava derme, warê qeresîye û mişmişe ewe, Çimik.dêre horon, Hacî îlyas camî, gara trênê. Kelha qadî rewşa wê didina xemilandin. Serdor çiye nav bi deng û Dîrokî warê Gutî’ye û cîrane herîqeye heft yem Kelha Nemrût ewe jêre dibêjin, Îmran .piştre weke Şîro tê nasan. 1892 ‘de weke navçe bi Elezîz ve hatîye girêdan. Manîdare navê wê. Cîyê xweş, cîyê xwestinê. Ewe Şîro (Pûtûrge )bêrî 300 sal gunde.

..1877’de qunc bûye (Bucaq ).Bi semsûrê ve hatîye girêdan. Kelha perîeş, P.M.’de di 450 ‘de ava bûye û 10.000 leşker têde xebitîye Kelha Geran, çemê Şîro, xemla wê di xemilênin. ..Tim xwe parastîye û xeta reş nikarîye wê bi xapînê. Warekî xwedî Dîroke kevnar û dert û kûlê giran.Penaberbûne zilm û zordarîyê tim wê brîndar kirîyê , Zîpetra bi navê Wêranşar hatîye nasan. Wextekî weke gund bi Besnê ve hatîye girdan. Di wê salêde weke nîv quncik û piitre bûye Merkezi qunc .Sal 1929 û 1933’de navê Wêranşar sitandîye eve navçeyeke ji welatê Med û Gutî ye re. 1946 ‘de ji Çîyayê spî cuda bûye. Bûye navçeye serbixwe. Bi Meletî ve hatîye girèdan .

..B.M.’dê Di 66’de Roma yî jibon ku oldarîye xwe li Asyayê belav bikin, liser xebat kirine. Hea 758’de di destê Bîzansîyede maye. PBajarekî rengîn, tim dil brîndar û her wext bi pisgirêk, di her warîde ezîyet û qatlîamê wahşîhane. Di 7 sibatê 1973 ‘de navê xwe wek Gumgum sitandîye û navê hatîye gûhertin bûye Qahramanmaraş. Berî Dîrokê ava bûye û hebûne wê berdewame. Ligor lîkolîne arqeolojîyê hebûne wê 16 hezar sal heye. Wek belge li Newale Tekîr, li gundê veger were şikeftê wêde hatîye qabul kirin.

..Bi cîh bûne wê di dewra paleolîtîkê de pêk hatîye. Medenîyeta wê B.M.’de 2000-1200’de Hitît pêk anîye. Li deşta Gumgum ev belge hatine dîtin. Piştî împeretore Hitît ku xerabûye, Qralîyet derketîye , merkez marqas búye .Aslanê kelha wê dîyare. B.M.’de 762-612 ketîye destê Asur. Piştre Med bûne xwedî. Dema perse îşgal kirîye Îskender hatîye. iştre ketîye destê Harun Reşîd de.Di 1399’de osmanî ketinê de. 1401 de Tîmur îşgal kirîye. 1877’de navê wê bûye bajarê wêran. 1877-1878’de di herba Rus û Osmanîde ji devre malbat xistinê, jêre gotine Gundê mûhacire. Baraje sûrgû, Taqas, Harapbajar, kanîye beg, kanîye tuj, ava serî stêrk heta 1226 di destê Begê Danîşment de de maye.

Hewqas wêranî bi serde hatîye lê rê nedaye xeta reş û hebûne xwe winda ne kirîye. Warê pîroz û navçeye xwedî dîroke Andirîn (Andron).Ligor hinek lîkolîn ji navê Andron mirovekî Bîzansî hatîye sitandin. Rêvebertîye yekemde kelha Haçtirine. Navê Gaban cîyê derbasbûnêye, Meskenê Med û Gutîye ewe yek jê bajarokê Andirîn.

..Di 1925’de bûye navçe û di her warîde maldareyîye. Zanengeha Seray yek ji xemla wêye. Çîyayê Amanos ji milê Bakur û Rojava wê xemilandine. Ava Ceyhan xeta wèyî aşkereye. Hitît, Asur, pers, Makedon, Roma, dem dema wê dagirker kirine. Kelha Meyremçil, Mêrg, kelha azgit kelha Babik, Hastirin, çikeftê Kestel wê di xemilênin. Xeta reş tim liser lîstik pêk anîne, mirin û qatlîam, ferman liser tim bûne, lê ji esaletta xwe rû nedaye. Heremeke renge renk, zayî û zindî. Ji piçûkbûnê hatîye mezinbûnê, di kelake Çîyayê Nurhaq, heta 1986 bi navçeye merkezi ve girêdayî mîne gund. Herîkîye zindî, çaxlayancerît. Du millî cerîte çûkî /Cerîteherikî.

..Di gava yekemde li herema camîye Kezban xatûn ava bûye. Hitît, Roma, Bîzans demekê xistine bin himbêza xwede. Liwir qewmê cerîde bi zêdebûnin. 1987 ‘de bûye nsvçe. Qewmê cerîte li hespê link qut siwar bûne. Manîye cerît zindî bûne. Mîne bûke xerîb, car carne bêdeng, car carne bi hawar û gazin. Her tim mîne êsîre bûye êsîrê xelk û alemê navçeye hêja. Warê Med û xemla Mezra Botan Bîyêkurê qadir, bajarê Dulqadiroxlu. Qebra Dîrokî a Roma.Temen 2000 sale .Mozaîkê Germanîce, 5 odeyê Du hezar salî.
..Qonaxe ûdûrgûcû, di 1900’de ava bûye. B.M.dê 2000-1200 salde Hitît, B.M.612 salde Asur, Urartu, B.M.de 612-333’de pers, Helenìzim, B.M.de 192, P.M.’de Romaye mezin, 2086’de Emîr Buldaci, feteh kirîye. Bi selçukîyere hatîye girêdan. 1136’de Danişmend, 1172’de Nureddîn Zengî 1259’de qilîqya ketîye destê Ermene de. 1337’de bi walîyê Heleb ve hatîye girêdan. 1515’de ketîye bin himbêze osmanî, 2012 ‘de bûye navçe. B.B.Î.di 6.sed salde Med ketine bin himbêze perse. Xeta reş her tim projê xwe pêk anîye, lê hebúne heqîqeta xwe winda ne kirîye.

Bersiv :

Nêrîna te
Nav: