Xala herî berbiçav a ji civîna Stenbolê ne amadebûna Misrê bû. Sedemên ku têne dayîn, daxwaza rêveberiya Sîsî ya ji bo dûrketina ji zirarên têkiliyên bi Îsraîl û Amerîkayê re, û dûrketina ji girtina alî di reqabeta Erebistana Siûdî-Îmaratên Erebî yên Yekbûyî yên Amerîkayê de ne.Pakistan, Erebistana Siûdî û Tirkiye di 31ê Tebaxê de li Stenbolê civiyan da ku peymana hevbeş a parastinê ya ku wan di 7ê Tebaxê de li Mekkeyê îmze kiribûn bicîh bînin.
Her sê welatan bi fermî avahiya nû wekî “Hevpeymaniya Parastina Mekkeyê” ragihandin.
Piştî civînê, Wezîrê Derve yê Tirkiyeyê Hakan Fîdan ragihand ku, sekreteriya daîmî ya hevpeymaniyê dê li Riyadê were damezrandin û sekreterê giştî yê yekem dê ji Pakistanê be.
Di civîna li Stenbolê de wezîrên derve û parastinê yên her sê welatan, û her weha berpirsên leşkerî yên payebilind beşdar bûn.
Tirkiye ji hêla Wezîrê Derve Hakan Fîdan, Wezîrê Parastina Neteweyî Yaşar Guler û Serfermandarê Giştî General Selçuk Bayraktaroğlu ve; Pakistan ji hêla Cîgirê Serokwezîr û Wezîrê Derve Eshaq Dar, Wezîrê Parastinê Xaca Mihemed Asif û Marşal Asim Munir ve; û Erebistana Siûdî ji hêla Wezîrê Derve Faysal bin Ferhan, Wezîrê Parastinê Xalid bin Selman û Serfermandarê Giştî General Fayyad El-Ruweylî ve hate temsîlkirin.
Lêbelê, welatek ji maseyê tune bû: Misir.
Dîplomasiya Çarkolî Veguherî Hevpeymaniya Sêkolî a Parastinê
Nebûna Misrê bi taybetî girîng e ji ber ku pêvajoya dîplomatîk a ku Hevpeymaniya Mekkeyê derxist holê, di destpêkê de çar welat tê de hebûn, ne sê.
Tirkiye, Erebistana Siûdî, Pakistan û Misir bi mehan e ku ji bo bidawîkirina şerê Amerîka-Îranê bi hev re dixebitin. Her çar welat di meha Hezîranê de li Qahîreyê û di 5ê Tebaxê de li Emmanê civiyan.
Lêbelê, ev hevkariya dîplomatîk di 7ê Tebaxê de veguherî hevpeymaniyek leşkerî, û Misir ne tê de bû.
Çavkaniyek Pakistanî got ku derfet ji Misrê re hat pêşkêş kirin ku tevlî hevpeymaniyê bibe, lê Qahîreyê red kir. Biryara Misrê ji hêla rayedarên li Qahîreyê û dîplomatên herêmî ve wekî xwestekek ji bo parastina qada bandora xwe tê ravekirin.
Berî civîna Stenbolê, rayedarên Pakistanî destnîşan kiribûn ku, dibe ku Misir beşdarî hevdîtinan bibe. Lêbelê, Qahîreyê nûnerek ji bo civîna 31ê Tebaxê jî neşand.
Bi vî awayî, çarkoliya Tirkiye-Erebistana Siûdî-Pakistan-Misrê ku di dema şerê Îran-Iraqê de derket holê, dema ku dor hat ser parastina hevbeş, veguherî sêkoliyekî ya Tirkiye-Erebistana Siûdî-Pakistanê.
Çima Sîsî naxwaze tevlî hevpeymaniyê bibe?
Misir bi cewhera peymana nû bi guman e.
Peymana Mekkeyê ne mekanîzmayeke hevkariya dîplomatîk a asayî ye. Ew destnîşan dike ku êrîşeke çekdarî li dijî yek ji sê welatan wekî êrîşeke li dijî yên din jî tê hesibandin.
Ji ber vê yekê, ketina Qahîreyê di hevpeymaniyê de dikare were vê wateyê ku Misir dê neçar bimîne ku di krîzên leşkerî yên pêşerojê de ku Tirkiye, Pakistan û Erebistana Siûdî dikarin bikevinê, helwestek bigire.
Lêbelê, hikûmeta Misrê di salên dawî de siyasetek dimeşîne ku hewl dide ku di navbera hêzên reqabetê yên li herêmê de bi qasî ku pêkan cîh ji bo manevrayê bihêle.
Hikûmeta Qahîreyê bi fermî diyar kiriye ku berî tevlîbûna hevpeymaniyê hin mijarên destûrî û qanûnî dinirxîne.
Faktora Îsraîlê
Yek ji mijarên herî hesas ji bo Misrê Îsraîl e.
Qahîre ji Peymana Camp David a 1979an vir ve bi Îsraîlê re peymaneke aştiyê heye û salane ji DYAyê bi qasî 1.3 milyar dolar alîkariya leşkerî werdigire.
Her çiqas di salên dawî de li ser Xezeyê, Refehê û Nîvgirava Sînayê nakokiyên cidî bi Îsraîlê re hebin jî, rêveberiya Sîsî hewl da ku ji rûbirûbûna leşkerî ya rasterast bi Îsraîlê dûr bisekine.
Lêbelê, tevlîbûna Hevpeymaniya Mekkeyê dikare Qahîreyê bixe rewşek pir dijwartir, nemaze di rewşa krîzeke leşkerî ya pêşerojê de di navbera Îsraîl û Tirkiye an Erebistana Siûdî de.
Enstîtuya Navneteweyî ya Lêkolînên Stratejîk jî nebûna Misrê bi nexwestina Qahîreyê ya ji bo ketina peymanên parastinê yên girêdayî di nav aloziyên herêmî yên zêde de rave dike.
Misir Naxwaze Di Reqabeta Erebistana Siûdî-Îmaratên Erebî yên Yekbûyî de Aliyan Bigire.
Pirsgirêka duyemîn a girîng reqabeta her ku diçe zêde dibe ya di navbera Erebistana Siûdî û Îmaratên Erebî yên Yekbûyî de li Kendavê ye.
Misir hewl dide ku têkiliyên nêzîk bi her du welatan re biparêze.
Erebistana Siûdî di mijarên wekî Sûdan û Somaliyê de şirîkek girîng a Qahîreyê ye. Berevajî vê, Îmarat yek ji veberhênerên herî girîng ên aboriya Misrê ye.
Ji ber vê yekê, Qahîre naxwaze bi eşkereyî di reqabeta di navbera Riyad û Ebû Dabî de alî bigire.
Li gorî çavkaniyên Misrî û herêmî, yek ji fikarên rêveberiya Sîsî îhtîmala ku Hevpeymaniya Mekkeyê di dawiyê de veguhere blokek siyasî û ewlehiyê ya berfirehtir a ku navenda wê Erebistana Siûdî ye ye.
Misir naxwaze bi tevlîbûna rêxistinek wusa qada manevraya xwe ya herêmî teng bike.
Her wiha hevsengiya di navbera Tirkiye, Yewnanistan û Qibrisê de heye.
Pirsgirêkek din ji bo Misrê encamên potansiyel ên hevpeymaniyek leşkerî ya girêdayî bi Tirkiyeyê re li Deryaya Rojhilat in.
Her çend têkiliyên Enqere-Qahîreyê di salên dawî de bi piranî normal bûne jî, têkiliyên stratejîk ên Misrê bi Yewnanistan û Komara Qibrisê re berdewam dikin.
Tevlîbûna Misrê bo hevpeymaniyekê bi Tirkiyeyê re ku erkên parastina hevbeş dihewîne, dikare hevsengiya ku Qahîreyê bi salan e li Deryaya Rojhilat parastiye biguherîne.
Bi heman awayî, bandorên potansiyel ên peymanek parastinê ya girêdayî bi Pakistanê re ji bo Hindistanê, ku Misir dixwaze têkiliyên aborî pê re pêş bixe, jî li Qahîreyê têne nirxandin.
Enqere hîn jî Misrê dixwaze
Lêbelê, Tirkiye deriyê Misrê ji bo tevlîbûna hevpeymaniyê vekirî dihêle.
Hakan Fîdan Misrê wekî “hevkarek xwezayî” di mîmariya ewlehiyê ya nû de bi nav kir û destnîşan kir ku Qahîre dikare di pêşerojê de tevlî bibe ger hin pirsgirêkên teknîkî werin çareser kirin.
Serok Erdogan her wiha diyar kir ku ew naxwazin hevpeymanî bi sê welatan ve sînordar be û ew ji bo dewletên din ên herêmê vekirî ye.
Piştî civîna Stenbolê, Fîdan careke din tekez kir ku Hevpeymaniya Mekkeyê li dijî tu dewletek taybetî nehatiye damezrandin û ji bo hemî welatên herêmê vekirî ye.
Êrîşek li ser welatekî dê wekî êrîşek li ser sêyan were hesibandin
Xala herî girîng a Hevpeymaniya Mekkeyê pabendbûna bi parastina kolektîf e.
Êrîşeke çekdarî li dijî Tirkiye, Pakistan, an Erebistana Siûdî dê wekî êrîşeke li dijî her sê welatan were hesibandin.
Ji ber vê yekê, peyman dişibihe madeya 5an a NATOyê.
Lêbelê, hevpeymanî hîn jî xwedî pergaleke fermandariya yekgirtî ya mîna NATOyê, hêzeke leşkerî ya daîmî, an jî mekanîzmayeke operasyonên hevbeş nîne.
Avakirina vê binesaziyê di civîna yekem a Komîteya Stratejîk a Siyasî û Parastinê de ku li Stenbolê hate lidarxistin, bi awayekî zelal hate nîqaşkirin.
Rojeva civînê hevahengiya di navbera artêşan de, tetbîqatên hevbeş, hevkariya pîşesaziya parastinê, projeyên hilberîn û lêkolînê yên hevbeş, û hevrêziya di hewldanên dijî terorê de bû.
Ceribandina Yekem: Şerekî bi Îranê re
Agirbesta di navbera DYA û Îranê de, ku nêzîkî mehekê dom kiribû, di roja ku civîn pêk hat de bi dawî bû.
Ji ber vê yekê, hevpeymaniya nû, dema ku yekem civîna xwe ya saziyî li dar dixe, bi pirsa ka xala parastina kolektîf dê çawa were bicîhanîn ger yek ji endamên wê bikeve şerekî li herêmê re rû bi rû dimîne.
Rewş bi taybetî ji bo Pakistanê hesas e. Îslamabad di heman demê de bi Tirkiye û Erebistana Siûdî re hevpeymaniyên leşkerî çêdike dema ku hewl dide di navbera Îran û DYA de navbeynkariyê bike.
Ji bo Tirkiyeyê, rageşiya leşkerî ya bi Îsraîlê re li ser Sûriyê heman pirsê derdixe holê.
Ji ber vê yekê, nebûna Misrê ji Stenbolê ne tenê kêmasiyek di asta protokolê de ye.
Çavkanî: Werger serbestiyet
