Divê jin ne tenê wekî mexlûqên pasîf ên li kêleka jiyana giştî werin dîtin, lê divê di navendên biryardanê, parlemento, hikûmet û rêxistinên civaka sivîl de jî roleke sereke bileyze…
Ziba Taha
Azadî wekî têgeheke rewşenbîrî û mirovî yek ji stûnên bingehîn e ku şaristanî li ser wan ava dibin û pêşveçûna civakan bi awayê têgihîştin û bicîhanîna wê ve girêdayî ye. Dema ku dor tê ser azadiyê, ew pir caran wekî mafekî gerdûnî tê dîtin, lê dema ku ev têgeh bi nîvê civakê, ango jinan ve girêdayî ye, ew aliyek kûrtir û bandorti digre navxwe. Azadiya jinan ne tenê têgeheke rûberî an daxwazek duyemîn e, lê belê pêşşertek ji bo avakirina civatek saxlem, hişmend û pêşverû ye. Jin, ku nîvê civakê tijî dikin û nîvê din perwerde dikin, nikarin bi tevahî rola xwe di avakirina şaristaniyê de bilîzin ger ew bi astengên hişk û sînorkirinên kevneşopî ve girêdayî bin. Ji ber vê yekê, têgihîştina azadiya jinan wekî amûrek ji bo pêşvebirina kesan û civakê guhertinek rewşenbîrî û civakî hewce dike ku tê de azadî ne wekî gef, lê wekî derfetek ji bo nûjenî û pêşkeftinê were dîtin.
Di seranserê dîroka mirovahiyê de, civak bi qasî ku destûr dane beşdariya çalak a jinan mezin bûne û pêş ketine. Azadî bi bingehîn asta herî bilind a berpirsiyariyê ye. Dema ku jin azad be ku bifikire, biryar bide, bixwîne û bixebite, ew dikare şiyanên xwe bikar bîne û di warên cûrbecûr de pêşengiyê bike. Pêşketina civakê bêyî beşdariya jinan ne mumkin e. Azadiya jinan derfetê dide jinan ku biryarên xwe bidin, şiyanên xwe pêş bixin û bandorek erênî li ser aborî, çandî û siyasî bikin. Dema ku jin ji kevneşopiyên xirab xilas bibin û mafên xwe yên xwezayî bi dest bixin, ew ê karibin ne tenê jiyana xwe, lê di heman demê de rêça nifşên pêşerojê jî ber bi baştir ve biguherînin.
Yek ji aliyên herî girîng ên bikaranîna azadiya jinan perwerde ye. Dema ku civak rê dide jinan ku biçin astên bilindtir ên perwerdeyê û di hemî warên zanistî de bixwînin, ew bi rastî bingeha civatek hişmend datîne. Jinek xwenda û azad dayikek zana û rewşenbîr e ku dikare nifşek têgihîştî, hişmend û rexnegir mezin bike. Azadî li vir wekî pirek ji bo veguhestina zanîn û nirxên mezin ji nifşek bo nifşek din xizmet dike, û rê li ber dubarebûna xeletiyên dîrokî û sekinandina rewşenbîrî di nav malbat û civakê de digire.
Ji aliyekî din ve, azadiya aborî prensîbek bingehîn e ji bo serxwebûna jinan. Dîrok ji me re dibêje ku koletiya aborî her gav dibe sedema koletiya rewşenbîrî û laşî jî. Dema ku jin xwedî kapasîteya xwe ya darayî be û bikaribe dahata xwe bi kar û beşdarbûna di bazara kar de bi dest bixe, kapasîteya wê ya biryardanê xurt dibe. Azadî di vî warî de rê dide jinan ku ji şert û mercên neheq birevin û bibin beşdarên çalak di debara malbatê û pêşkeftina aboriya neteweyî de. Civakên pêşkeftî ew in ku keda nîvê din ê civakê paşguh nakin, lê ji wan re hawîrdorek guncan peyda dikin da ku dewlemendiya neteweyî zêde bikin û bi nûjenî û jêhatîbûna xwe standardên jiyana giştî bilind bikin.
Beşdarbûna siyasî û civakî aliyekî din ê pir girîng ê azadiya jinan e. Divê jin ne tenê wekî mexlûqên pasîf ên li kêleka jiyana giştî werin dîtin, lê divê di navendên biryardanê, parlemento, hikûmet û rêxistinên civaka sivîl de jî roleke sereke bilîzin. Dema ku jin azad bin ku ramanên xwe diyar bikin û beşdarî pêvajoya demokratîk bibin, nêrîn û pirsgirêkên civakê bi awayekî rastîn digihîjin navendên biryardanê. Ev ê bibe sedema biryar û qanûnên dadmendtir ku mafên hemûyan diparêzin û wekheviya zayendî di civakê de nîşan didin. Civatek ku jin ji biryardana siyasî dûr in ne temam û demokratîk kêmasî ye.
Lê pirs ev e: Çima civak pir caran rê li ber azadiya jinan digire? Bi rastî, tirsa civakê ji azadiya jinan pir caran ji kevneşopiyên muhafezekar û pergalên baviksalar derdikeve ku hewl didin hêz û serdestiya xwe li ser kesan biparêzin.
Carinan civak azadiyê wekî gefek li ser çand û nirxên xwecihî dibîne, lê çandeke saxlem ew e ku mirovan pêş dixe, ne ku wan tepeser dike. Tirsa ku jinên azad dê xwedî kesayetiyek serbixwe bin, bûye sedem ku hin pergalên civakî serî li tundûtûjî, tepeserkirin û astengiyên qanûnî û malbatî li dijî jinan bidin.
Ji bo ku civak ji vê tirsa nexweş bireve, pêdivî ye ku têgihîştina xwe ya li ser têgeha azadiyê biguherîne. Azadiya jinan nayê wateya rakirina nirxên malbatê an jî windakirina exlaqê, wekî ku hin kes îdîa dikin, lê tê wateya rêzgirtina li mirovahiya jinan û dayîna mafên xwezayî yên ku ew pê re çêdibin. Divê civak fêm bike ku parastina sînorên bi zorê li ser jinan tenê dê bibe sedema paşveçûna giştî û afirandina kesayetiyên qels ên ku nikarin berpirsiyariyê bigirin ser xwe. Azadî rêkûpêk û avaker e dema ku ew li ser hişmendiya takekesî û berpirsiyariya civakî be.
Perwerdekirina civakê li ser bingeha qebûlkirina hevbeş û wekheviyê yek ji çareseriyên herî girîng e ji bo pêşîgirtina li tepeserkirina azadiya jinan. Bernameyên perwerdehiyê, medyayê û platformên çandî divê ji bo jiholêrakirina hişmendiya mêraniyê bixebitin ku jinan wekî afirîdên pola duyemîn dibîne. Dema ku nifşek nû li ser bingeha wekhevî û rêzgirtinê mezin bibe, azadiya jinan êdî ne xem e, lê ji bo her kesî serbilindî ye. Zilamên hişmend û civakên pêşkeftî ew in ku bi serkeftin û azadiya jin, xwişk û dayikên xwe serbilind in, ne ewên ku hewl didin wan tepeser bikin.
Azadî bi tevahî armanca xwe pêk tîne dema ku bi berpirsiyariyê re hevseng be. Jineke azad ne tenê mafên xwe dixwaze, lê di heman demê de ji erkên xwe yên li hember malbat û civaka xwe jî haydar e. Ev hevsengiya di navbera maf û erkên de ye ku baweriya civakê bi jinan xurt dike. Dema ku jinek dibîne ku civak piştgiriyê dide wê û derfetan dide wê, ew ê bi dilsozî hemî şiyanên xwe ji bo xizmetkirin û serkeftina wê civakê terxan bike. Ev yek çemberek erênî diafirîne ku tê de azadî ber bi pêşkeftinê ve dibe û pêşveçûna civakê rê li ber azadiya mezintir û kûrtir vedike.
