Dema ku Serokê Herêma Kurdistanê li ber rêberên welêt û nûnerên civaka navneteweyî radigihîne ku “Iraq berpirsiyariya me ya hevpar e”, ew rola Herêma Kurdistanê di nav vê berpirsiyariya neteweyî ya berfirehtir de diyar dike.
Yûsif El-Muhsen
(Serokê Koma Iraqê ya Karûbarên Derve)
Di siyasetê de, girîngiya axaftinan ji naveroka wan wêdetir diçe û zimanê ku tê bikaranîn, cih û temaşevanan jî di nav xwe de digire. Ji vê perspektîfê ve, axaftina ku Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzaniyê li Bexdayê bi zimanê Erebî pêşkêş kir, dikare ji axaftinek di bûyerek neteweyî de bêtir were dîtin. Ew peyamek siyasî ya têkildarî pozîsyona herêmê di nav dewleta Iraqê de, xwezaya têkiliya ku ew dixwaze bi Bexdayê re ava bike û rola ku ew armanc dike di şekildana pêşeroja Iraqê de bilîze hildigire.
Ji damezrandina hikûmeta Serokwezîr Elî Abdullah Saleh di Gulana 2016an de, hebûna Serokkomar li Bexdayê bi berdewamî zêde bûye. Ev bi beşdariya wî di rûniştina parlementoyê de ji bo dayîna baweriyê ji hikûmetê dest pê kir, bi civîna Hevpeymaniya Rêveberiya Dewletê berdewam kir û bi beşdariya wî di konferansa Roja Serweriyê de bi dawî bû.
Ev hebûn di demekê de tê ku pirsên serweriyê, monopola çekan û têkiliya di navbera Bexda û Hewlêrê de bi nîqaşên li ser pêşeroja hevkariya bi Dewletên Yekbûyî û pozîsyona Iraqê re di nav veguherînên herêmî yên ku bi lez pêşve diçin de bi hev ve girêdayî ne.
Di vê çarçovê de, hilbijartina zimanê Erebî ji aliyê Serokê Herêma Kurdistanê ve wekî zimanê axaftinê girîngiyekê digire ku ji axaftina bi tenê ya bi zimanê xwe ji temaşevanan derbas dibe. Wisa xuya dike ku ew dixwaze pozîsyona xwe ya siyasî berfireh bike, ji serokê herêmî yê ku bi Bexdayê re li ser mijarên çareserbûyî danûstandinan dike vediguhere hevkarekî Kurd ku vîzyonek ji bo pêşeroja dewleta Iraqê pêşkêş dike. Li vir, ziman wekî deriyê peyamê kar dike, lê naveroka wê bi awayê avakirina dewletek federal a aram, rêxistinkirina hêzê di nav wê de û destnîşankirina têkiliyên wê yên derve ve girêdayî ye.
Dema ku Serokê Herêma Kurdistanê li ber rêberên welêt û nûnerên civaka navneteweyî radigihîne ku “Iraq berpirsiyariya me ya hevpar e”, ew rola Herêma Kurdistanê di nav vê berpirsiyariya neteweyî ya berfirehtir de diyar dike. Ev wate bi piştrastkirina wî ya ku herêm dê piştgiriyê bide her hewldanek ku serwerî, ewlehî û aramiya Iraqê xurt dike, û banga wî ya çareserkirina pirsgirêkên çareserbûyî di nav “mala Iraqê” de li gorî destûrê tê xurt kirin. Ev terim karakterek Iraqî ya berfireh didin axaftinê û çarçoveya wê berfireh dikin da ku dewlet, saziyên wê û pêşeroja wê bigire nav xwe.
Girîngiya vê nêzîkatiyê di girêdana mafên herêmê bi şêweyê dewletê de ye ku divê hemû Iraqiyan birêve bibe. Xwesteka wî ya ji bo “Îraqeke destûrî, federal û aram bi serweriya tevahî” federalîzmê wekî hêmanek di avakirina dewleta Iraqê de nîşan dide. Bi vî awayî ev nîqaş cihekî vedike ji bo derbaskirina pirsgirêkek kronîk di têkiliya di navbera Bexda û Hewlêrê de, ku li ser bingeha wê texmînê ye ku xurtkirina desthilatdariya dewletê li ser hesabê herêmê tê, an jî berfirehkirina hêzên herêmê dewletê qels dike.
Dewleteke federal dikare hêza saziyên federal bi rêzgirtina ji bo hêzên destûrî yên herêman re bike yek, bi şertê ku têkiliya di navbera herduyan de li ser bingeha qaîdeyên zelal û aram be. Ji vê perspektîfê, peyam xuya dike ku armanc dike ku têgeha hêzê di nav Iraqê de ji nû ve pênase bike: Hêza Bexdayê di şiyana wê ya birêvebirina dewletê û bicîhanîna destûrê de ye, lê hêza Hewlêrê di aramiya pozîsyona wê ya destûrî û beşdarbûna wê di biryardana neteweyî de ye, ku her du aliyan ji bo rûbirûbûna bi pirsgirêkên hevpar re çêtir amade dike.
Di vê vîzyonê de, destûr roleke siyasî ya bingehîn dilîze; ew xala referansê ye ji bo yekîtîya dewletê û rêkxistina desthilatdariya wê, û di heman demê de sîstema federal û mafên herêmê garantî dike. Ji ber vê yekê, banga dewletek bihêz wateya xwe ya tevahî digire dema ku ew bi bicîhanîna destûrê ve di rêkxistina têkilîya di navbera Bexda û Hewlêrê de, û çareserkirina nakokiyên darayî, îdarî û ewlehîyê di nav dezgehên dewletê de ve girêdayî ye. Bi vî rengî, hêza dewletê bi şiyana wê ya bicihkirin û rêkxistina cihêrengiya xwe, û veguherandina hevkarîyê bo pratîkek sazûmanî ya domdar ve girêdayî dibe.
Ev nêzîkatî hewldanek eşkere dike ku têkilî li ser serkeftina hevpar were damezrandin, da ku aramiya herêmê bibe beşek ji aramiya Iraqê, û hêza dewletê bibe garantî ji bo hevkariyek hevsengtir.
Lêbelê, peyama herî hesas di axaftinê de li ser desthilatdariya biryarên leşkerî ye. Tekezkirina wî ku divê dewlet di mijarên aştî û şer de gotina dawî hebe, dikeve navika rewşa heyî ya Iraqê: şiyana dezgehên destûrî yên kontrolkirina karanîna hêzê û pêşîgirtina li gelek aktoran ku welêt bikişînin nav pevçûnê an jî wê bi encamên pevçûnek herêmî bar bikin.
Di vê çarçoveyê de, gotinên wî yên li ser çekên li derveyî kontrola dewletê girîngiyeke taybetî bi dest dixin, ji ber ku ew nîqaşa serweriyê vediguhezînin asta şiyana rastîn a biryardan û bicîhanîna biryaran. Serwerî netemam dimîne dema ku biryara bikaranîna hêzê bi tevahî ne girêdayî saziyên destûrî yên dewletê be.
Di heman demê de, serokê herêmê baldar bû ku qurbaniyên artêşa Iraqê, Hêzên Seferberiya Gel û Pêşmergeyan pesnê xwe bide, bi vî rengî helwesta xwe bi helwesteke siyasî ya bi baldarî hatiye nirxandin da. Ev helwest naskirina rolên hêzên ku bi DAIŞê re şer kirine bi pejirandina desthilata destûrî ya dewletê di rêvebirina hêzê de re dike yek. Ev nêzîkatî dihêle ku mijara çekan ji perspektîfa rêkxistina hêz û berpirsiyariyê ve were çareserkirin, di heman demê de girîngiya qurbaniyên ku şervanan di parastina Iraqê de kirine were parastin.
Ev vîzyon dirêjî têkiliya bi Dewletên Yekbûyî û civaka navneteweyî re dibe.
Axaftinê vekişîn wekî xalek destpêkê ji bo ji nû ve pênasekirina hevkariyê bi nav kir, banga veguheztina ji têkiliyek ku li ser şerê li dijî terorîzmê hatiye damezrandin bo hevkariya demdirêj ku ewlehî, aborî, veberhênan, enerjî, perwerde, teknolojî û dîplomasiyê vedihewîne kir. Ev vîzyon têgihîştinek nîşan dide ku qonaxa bê pêdivî bi veguherandina hevkariya leşkerî bo berjewendiyên berfirehtir heye ku piştgirîya aramiya Iraqê û şiyanên wê yên sazûmanî û aborî dike.
Bi rêya vê rêbazê, gotar Herêma Kurdistanê wekî aliyekî beşdar di şekildana siyaseta derve ya Iraqê de nîşan dide, û peyamek ji hevkarên navneteweyî re dişîne ku Iraqek federal û aram dikare bibe hevkarek pêbawer. Di warê navxweyî de, ew Herêma Kurdistanê di çarçoveya ewlehiya neteweyî ya Iraqê de datîne, nêzîkatiyek lihevhatî bi hewildanên yekkirina hêzên Pêşmerge û baştirkirina hevrêziya di navbera wan û hêzên ewlehiyê yên federal de, di heman demê de girîngiya wergerandina vê hevrêziyê di rêziknameyên saziyî yên zelal de tekez dike.
Bang ji bo dûrxistina Iraqê ji pevçûnan peyamek herêmî jî hildigire. Tekez li ser berjewendiyên hevbeş di têkiliyên bi cîran û hevalan re dikare wekî bangek ji bo bindestkirina pabendbûnên derveyî ji bo berçavgirtina berjewendiyên neteweyî û serweriya dewletê were şîrove kirin. Ev bang di demekê de giraniyê digire ku zextên li ser Iraqê zêde dibin, û şiyana wê ya kontrolkirina biryarên xwe yên navxweyî şertek pêşîn e ji bo parastina têkiliyên wê yên derve.
Lêbelê, girîngiya axaftinê nayê wê wateyê ku veguherîna ku ew temsîl dike temam bûye. Bêyî ku nîşanên ku ew dihewîne yên guhertinek di cewherê têkiliyê de, gotar nayê wê wateyê ku cûdahiyên avahîsaziyê yên di navbera Bexda û Hewlêrê de hatine çareser kirin, û ne jî ku hevkariya nû bûye rastiyek bi tevahî saziyî. Veguhestina ji danûstandina mijarên çaresernebûyî bo beşdarbûna di avakirina pêşeroja dewletê de, pêdivî bi pabendbûnên hevbeş, çareseriyên bicîhanîn û baweriyê heye ku ji bûyerên siyasî yên sade derbas dibe.
Wekî din, banga sînordarkirina biryara şer û aştiyê bi dewletê re, pêdivî bi rêkeftinên ku hemî hêzên çekdar di nav xwe de digirin, berpirsiyariyên wan û têkiliya wan bi saziyên destûrî re diyar dikin, heye. Di heman demê de, hevkariya di navbera Bexda û Hewlêrê de pêdivî bi rêzikên ku wê ji guherînên hevpeymanî û krîzan diparêzin heye.
Serokê Herêma Kurdistanê ji bo axaftina bi Bexdayê re bi Erebî bi kar anî, lê axaftina wî bi awayekî nepenî pirsek derxist holê ku ji Bexdayê wêdetir digihîje hemî Iraqiyan: Dewletek çawa dikare were avakirin ku serwerî û hevkariyê, hêz û destûr, yekîtiya biryardanê û rêzgirtina ji bo cihêrengiyê bi hev re bike yek?
Dibe ku ev peyama herî girîng a di axaftina wî de be. Helwesta Herêma Kurdistanê di pêşeroja Iraqê de ne tenê bi maf û desthilatên ku ew distîne, lê di heman demê de bi rêjeya beşdarbûna wê di hilgirtina berpirsiyariyên dewletê, beşdarbûna di çareserkirina krîzên wê de û pabendbûna bi prensîbên destûrî re ku ji her kesî tê xwestin ku pabend be, tê destnîşankirin.
Berevajî vê, hêza dewleta Iraqê ne tenê bi şiyana wê ya sepandina desthilatdariya xwe, lê di heman demê de bi kapasîteya wê ya avakirina hevkariyek federal a aram ku cihêrengiyê dihewîne, mafan diparêze û biryardana serwer di nav saziyên destûrî de yek dike, tê pîvandin. Di navbera van her du rêyan de, têkiliya di navbera Bexda û Hewlêrê de dikare ji rêveberiya berdewam a nakokiyan veguhere hevkariyek rastîn di avakirina pêşeroja Iraqê de.
Çavkanî: igfa.iq ( Wergera ji Erebî bo Kurdî)
