Zimanê Kurdî ji pirsgirêkekê dikişîne ku ji cudahîyên zaravayî wêdetir diçe heta bêîstîqrariya termînolojiya wê. Bi sedsalan e, ew di warên siyasî û çandî yên ku ji hêla Erebî, Farisî û Tirkî ve serdest in de hebûye, û di serdema nûjen de, ew ji hêla zimanên Ewropî ve bandor bûye. Ji ber vê yekê, gelek peyv hatine afirandin da ku heman wateyê îfade bikin, û ya orîjînal bi peyvên deynkirî re tevlihev bûye. Hin peyv niha ji zimanekî navbeynkar têne wergerandin ne ku ji avahî û bîra Kurdî hatine wergirtin.
Paqijkirina termînolojiya Kurdî nayê wê wateyê ku ziman ji bo zimanên din were girtin; zimanên zindî ferhengê diguhezînin û bi rêya têkiliyê pêşve diçin. Lêbelê, xetere çêdibe dema ku peyvek rastbûna xwe winda dike, an jî dema ku zimanek bi ferhenga xwe re awayê ramana zimanekî din deyn dike, wergerandinê dike tenê veguheztina deng ne vegerandina wateyê. Ji ber vê yekê, sererastkirina termînolojiyê dibe pêdiviyek çandî, ne luksek zimanî, nemaze di pirtûkên rewşenbîrî û akademîk de.
Ezmûna min bi guhertoya Kurdî ya pirtûka min, “Ma Kurdan Berî Îslamê Nivîskar û Fîlozof Hebûn?”, vê xalê nîşan dide. Nimûneyek zelal a vê pirsgirêkê ew e ku nirxandinek li ser sernav, terxankirin û pêşgotinê eşkere kir ku cudahiya di navbera du peyvan de, her çend piçûk xuya bike jî, rastbûna wate û fonksiyona peyvê diguherîne.
Sernavê yekem,
Ma Berî Îslamê Nivîskar û Ramanwerên Kurd Hebûn?
ji sernavê Îngilîzî bandor bûye:
Were There Kurd Writers and Philosophers Before Islam?
Nivîskar wergerek rasterast a peyva “writers” bû. Lêbelê, vegera sernavê Erebî nîşan da ku wateya mebestkirî ne “nivîskar” bi wateya giştî bû, lê belê “kesayetên edebî” wekî hilberînerên edebiyat, hest û xeyalê bû. Ji ber vê yekê, Wêjevan ji Nivîskar rasttir bû, û sernavê herî nêzîkî Erebî bû:
Ma Berî Îslamê Wêjevan û Ramanwerên Kurd Hebûn?
Ramanwer wekî hevwateya “fîlozof” hate hilbijartin ji ber ku ew kesekî ku ramanê diafirîne bi vî awayî vîzyonê dide wê, di heman demê de Ramandar nêzîkî ramanwer an kesê hizirker e. Bi heman awayî, Wêjer ne hilbijartina herî zelal bû, ji ber ku ew di hin rewşan de dikare wekî axaftvan an axaftvan were fêm kirin, lê Wêjevan wateya nivîskar bi zelalîtir vedibêje.
Heman tişt ji bo peyvên “terxan” û “pêşgotin” jî derbas dibe. Texmîna di destpêka pirtûkê de Diyarî ye, ne Pêşkêş, ji ber ku ya berê wateya diyariyek sembolîk hildigire ku ji bo wan kesên ku berhem wekî rêzgirtin ji bo wan hatiye nivîsandin, di heman demê de ya paşîn nêzîkî pêşgotin an pêşkêşiyekê ye. Pêşgotin e, ne Destpêk; ya paşîn tê wateya “destpêk”, di heman demê de ya berê navê deriyek rewşenbîrî ye ku qonaxa pirtûkê saz dike û armanc û rêça wê eşkere dike.
Ev cûdahiyên piçûk ên ku xuya dikin pirsgirêkek kûrtir eşkere dikin. Dibe ku em peyvek binivîsin ku ji hêla rêzimanî ve rast be, lê dibe ku ew wateya armanckirî bi rastî negihîne, an jî em dikarin ji zimanekî navbeynkar wergerînin û gavekê ji ruhê orîjînal dûr bikevin. Li vir, sererastkirina peyvekê êdî ne lukseke zimannasî ye, lê belê vegerandina girêdana di navbera peyv û wateya wê de ye.
Zimanekî zindî ne li ser hişkbûn an tirsa sererastkirinê hatiye avakirin, lê li ser vegera domdar a kokên xwe, berawirdkirina wateyên wê û zelalkirina nezelaliyên wê ye. Her cara ku em vedigerin nivîsê, em kifş dikin ku werger ne tenê veguheztina peyvan di navbera du zimanan de ye, lê ji nû ve avakirina ramanê di nav bîra zimanekî din de ye.
Ji ber vê yekê, ev sererastkirin ne vekişînek ji guhertoya orîjînal bûn, lê nêzîkbûnek kûrtir a wateyê bûn. Pirtûkek ku li navên Kurdî yên ku di dîrokê de winda bûne digere, divê li peyvên Kurdî yên ku ji hêla serdestiya zimanên din ve hatine tarîkirin jî bigere. Dibe ku sererastkirina bîranînê li vir dest pê bike: bi peyvek ku em piştî nebûna dirêj dibînin, wê li cîhê wê yê rast datînin.
Dr. Mehmûd Abbas
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
26ê Îlonê, 2026
