46 sal di ser Darbeya Leşkerî ya 12ê Îlonê re derbas bûn, ku ev sêyemîn destwerdana eşkere ya hêzên çekdar di rêveberiyê de di dîroka Komara Tirkiyeyê de bû. Vê destwerdanê, Tirkiye û bakurê Kurdistanê bi tevahî guherand, 650,000 kes hatin binçavkirin, 1,683,000 kes hatin qeydkirin ku xeteriya wan li ser”reveberiya Welat” heye, 50 kes hatin îdamkirin û 171 kes wekî ku ji ber îşkenceyê mirine hatin belgekirin. Di 210,000 dozan de 230,000 kes hatin darizandin. 30,000 kes neçar man ku wekî penaberên siyasî birevin derveyî welêt. 388,000 kes ji pasaportê hatin bêparkirin. Rojnamevanên ku hatin darizandin bi tevahî 3,315 sal û 6 meh cezayê girtîgehê wergirtin. 300 rojnamevan rastî êrîşê hatin û 3 rojnamevan bi guleyan hatin kuştin. Di navbera 12ê Îlona 1980an û 6ê Mijdara 1983an de, hejmara mirinên li girtîgehan an jî di girtîgehê de wekî 183 û hejmara mirinên di dema grevên birçîbûnê de wekî 5 hatiye tomar kirin.
Amadekariyên darbeya leşkerî di Hezîrana 1980an de li Baregeha Serfermandariya Giştî dest pê kirin. Darbeya bi navê kod “Operasyona Alê”, di destpêkê de bi fermanek ku ji hemî fermandarên artêşê re hatibû şandin, di saet 4:00ê sibê ya 11ê Tîrmehê de bihata bicîhanîn, lê piştî ku hikûmeta Süleyman Demirel di 2yê Tîrmehê de dengê baweriyê wergirt, plan hate paşxistin.
Darbeya 12ê Îlona 1980an, ku wekî darbeya leşkerî ya dawî di dîroka Komara Tirkiyeyê de ku di nav rêza fermandariyê de hatiye kirin, di dîrokê de cih girt, roja Înê saet 03:59an de dest pê kir dema ku radyoya TRTê Sirûda Neteweyî lêxist û piştre Meşa Leşkerî(Wek xwepêşandanek leşkerî jibo çavtirsandina civakî) bêyî tu daxuyaniyekê dest pê kir.
Piştî ku meş bi dawî bû, daxuyaniya yekem a Konseya Ewlekariya Neteweyî, ku ji hêla General Kenan Evren, Serfermandarê Giştî û Serokê Konseya Ewlekariya Neteweyî ve hatibû îmzekirin, hate xwendin. Piştî vê yekê pênc daxuyaniyên din hatin belavkirin. Bi rêya daxuyaniyên Konseya Ewlekariya Neteweyî, demên binçavkirinê heta 90 rojan hatin dirêjkirin. Mafê darizandinek adil bi tevahî hate rakirin û dadgehên leşkerî ji hêla fermandarên qanûna leşkerî ve hatin damezrandin.
Ji bilî Evren, berpirsên din ên derbeyê fermandariya ji Fermandarê Hêzên Bejayî, General Nurettin Ersin; Fermandarê Hêzên Hewayî, General Tahsin Şahinkaya; Fermandarê Hêzên Deryayî, Amîral Nejat Tümer; û Fermandarê Jendermeyan, General Sedat Celasun pêk dihat.
Hincetên Darbeyê
Hinceta herî girîng a darbeyê, ku ji hêla Hêzên Çekdar ên Tirkiyê ve di nav zincîra fermandariya xwe de pêk hat, “ewlehî” bû.
Rastiya ku Parlementoyê nekarî hilbijartina serokatiyê, ku di 22ê Adara 1980an de bi gera yekem dest pê kir, bi dawî bike, tewra piştî 114 gerên dengdanê heta roja darbeyê jî, di vê pêvajoyê de rolek lîst, ku di dema wê de gelek kuştin hatin kirin.
Gelek kuştinên siyasî, wekî kuştina rojnamevan Abdi İpekçi, Serokê Polîsan Cevat Yurdakul, Serokê Sendîkaya DİSK û Maden-İş Kemal Türkler, Cîgirê Serokê MHP Gün Sazak, Serokwezîrê berê Nihat Erim, Parlamenterê Partiya Edaletê yê Stenbolê Îlhan Egemen Darendelioğlu, Parlamenterê CHP yê Stenbolê Abdurrahman Köksaloğlu, Serokê Navçeya Gaziosmanpaşa ya MHP Alî Rıza Altınok, û jina wî û keça wî, wekî hincetên kiryarên generalan di dîrokê de hatin nivîsandin.
“Mîtînga Kudisê” ya ku di 6ê Îlonê de li Konyayê hat lidarxistin, ji aliyê rêveberiya derbeyê ve wekî “înîsiyatîfek li ser bingeha Şerîetê” hat pêşkêş kirin.
Siyasetmedar Şandin Sirgûnê
Bi Darbeya 12ê Îlonê re, hikûmeta bi serokatiya Suleyman Demirel hate hilweşandin û Parlemento hate hilweşandin. Destûra Bingehîn a 1961an, ku piştî 1970an hatibû guhertin, hate rawestandin û serdemeke leşkerî dest pê kir ku tê de siyaseta Tirkiyeyê ji nû ve hate amadekirin.
Cuntayê 13 general wekî fermandarên 13 herêmên şer ên li seranserê welêt hatine ragihandin tayîn kirin, di heman demê de çalakiyên komeleyên ji bilî Komeleya Hewayî ya Tirkiyeyê, Komeleya Parastina Zarokan û Heyva Sor hatin rawestandin.
Rêveberiya leşkerî, ku partiyên siyasî jî hilweşandin, Suleyman Demirel û Bülent Ecevit sirgûnî Hamzakoyê, Necmettin Erbakan û Alparslan Türkeş jî sirgûnî Uzunada kirin. Qedexeyên siyasî hatin danîn.
Leşkerên cuntayê yên ku desthilatdarî girtin, biryara darvekirinan jî dan ku êşa wan bi salan bidome. Di dema darbeyê de, 650,000 kes hatin binçavkirin, û cezayê darvekirinê ji bo 517 kesan hat xwestin.
Yekem darvekirin piştî darbeyê di 9ê Cotmeha 1980an de pêk hatin. Pêşî, çepgir Necdet Adalı hat darvekirin, piştre jî neteweperest(hevalbendê MHPê) Mustafa Pehlivanoğlu. Erdal Eren, ciwanekî 17 salî ku beriya darbeyê bi sûcê kuştina polîsekî leşkerî hatibû sûcdarkirin, di 19ê Adara 1980an de cezayê darvekirinê lê hat birîn.
Konseya Ewlekariya Neteweyî, ku ji hêla pênc generalên ku pêşengiya darbeyê dikirin ve hat avakirin, hemû desthilatdarî bi dest xist. Hikûmeta ku ji hêla Fermandarê Deryayî yê berê Bülent Ulusuy ve hat avakirin di 21ê Îlonê de dest bi kar kir.
Darbeya leşkerî ya 12’ê Îlona 1980’ê, di di dîroka Kurdistanê de, qonaxek û rûpelekî herî reş e.
Deverên wek Şirnex, Sêrt, Wan, Batman û gelek bajarên din yên Kurdistanê bingehên leşkerî bûn wek bingehên komkirina kurdan ş cihê şîkencê û kuştina.
Piştî darbeyê, bi hezaran siyasetmedar, rewşenbîr, xwendekar û welatiyên kurd li Zindana Diyarbekirê hatin komkirin. Zindan, di bin fermandariya serbazê artêşa tirk Esat Oktay Yıldıran de veguherî kargeheke êşkenceyê. Li vê derê armanca dewletê ne tenê cezakirina girtiyan bû; armanca bingehîn teslîmgirtina bîr û baweiya xelkekî bû. Armanc, asîmîlekirin û tunekirina nasnameya kurdî bû.
Zimanê kurdî bi temamî hat qedexekirin. Li ser dîwarên zindanê dirûşmên wekî “Tirkî biaxive, pir biaxive” (Türkçe konuş, çok konuş) hatibûn nivîsandin. Dema malbat dihatin hevdîtinê, ji ber ku gelek dayikên kurd bi tirkî nizanibûn, nedikarîn bi zarokên xwe re biaxivin.
Girtî di rastî hemû muameleyên dij mirovatî hatin, îşkenceyek hovana dihat kirin.
Li gorî gelek raportên mafên mirovan, Zindana Diyarbekirê yek ji deh zindanên herî xirab ên cîhanê bû.
Li dijî vê pergala hovane ya ku dixwest rûmeta mirovahiyê têk bibe, girtiyên siyasî yên kurd dest bi berxwedaneke dîrokî kirin. Di van berxwedanan de gelek kesî jiyana xwe ji dest dan.
Îro, Zindana Diyarbekirê di bîra neteweyî ya kurdan de wekî sembola qirkirina çandî û qada berxwedaneke bêhempa cihê xwe digire.
Di sê salên piştî darbeyê de, hema hema hemû qanûnên girîng hatin guhertin, û Destûra Bingehîn, ku ji hêla Lijneya Şêwirmendiyê ve ji hêla rêveberiya leşkerî ve hat destnîşankirin, di referandûmek “kontrolkirî” de ji sedî 92 dengên “Erê” wergirt.
Di dengdana giştî de, Kenan Evren wekî Serokkomar hate hilbijartin, û madeya demkî ya 15an, ku rê li ber darizandina endamên rêveberiya leşkerî heta hetayê digirt, heta referandûma guhertina destûrê ya 2010an di meriyetê de ma.
Piştî referandûmê, guhertina destûrê “Madeya Demkî ya 15an a Destûrê, ku destnîşan dikir ku endamên Konseya Ewlekariya Neteweyî nikarin werin darizandin, betal kir.” Gelek kes û rêxistinan li seranserê Tirkiyeyê giliyên sûc kirin û daxwaza lêpirsînê li ser kesên berpirsiyarê derbeyê û kesên ku ferman û talîmatên wan bicîh anîn kirin.
Di 10ê Çileya 2012an de, Dadgeha Cezayê Giran a 12emîn a Enqerê îdianameya ku ji hêla Serdozgeriya Giştî ya Enqerê ve li dijî Evren û Şahinkaya hatibû amadekirin qebûl kir, ku ev cara yekem di dîroka Tirkiyeyê de bû ku kesên berpirsiyarê derbeyê hatin darizandin. Îdianameyê her du fermandar bi “hewldana bi zorê ji bo guhertin an betalkirina tevahiya an beşek ji Destûra Komara Tirkiyeyê û betalkirin an astengkirina xebata Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê, ku ji hêla Destûrê ve hatibû damezrandin” tawanbar kir.
Ew bi cezayê hepsa heta hetayê hatin cezakirin, lê berî ku bikevin girtîgehê mirin.
Di nerîna xwe ya li ser esasa dozê de di Doza 12ê Îlonê de, Dozgerê Giştî Erdinç Hakan Özdabakoğlu daxwaz kir ku tawanbar Evren û Şahinkaya li gorî madeya 146ê ya Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê ya hejmar 765, bi sernavê “Sûcên li dijî Hêzên Dewletê” cezayê muebbetê yê girankirî bidin tawanbaran
Li gorî biryara ku ji hêla serokê dadgehê Oktay Saday ve hatiye ragihandin, Evren û Şahinkaya li gorî madeya 146/1ê ya Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê ya hejmar 765 ji ber “hewldana hilweşandina Destûra Bingehîn û Meclîsa Neteweyî ya Mezin û astengkirina wê ji pêkanîna erkên xwe bi memoranduma ku wan di 21ê Kanûna Pêşîn a 1979an de pêşkêşî Serokwezîrê wê demê kirine, û ji ber guhertin, sererastkirin, an betalkirina bi zorê ya Destûra Komara Tirkiyeyê û hilweşandin û astengkirina bi zorê ya Meclîsa Neteweyî ya Mezin a ku bi vê qanûnê di 12ê Îlona 1980an de hatiye damezrandin” cezayê muebbetê yê girankirî wergirtin. Ev ceza bi rêya sivikkirina îhtiyarî hatin kêmkirin bo “girtina muebbetê”.
Dadgehê her wiha biryar da ku madeya 30emîn a Qanûna Cezayê ya Leşkerî, ya derbarê “rakirina pileyên leşkerî” de, li ser Evren û Şahinkaya bicîh bîne.
Piştî biryarê, parêzerên Evren û Şahinkaya di 24ê Hezîrana 2014an de li Dadgeha Cezayê Giran a 10emîn a Enqerê îtîraz kirin û daxwaza betalkirina biryarê kirin. Dema ku Odeya Cezayê ya 16emîn a Dadgeha Bilind a Îstînafê îtîraz dinirxand, Evren di 10ê Gulana 2015an de, di 98 saliya xwe de, li Akademiya Tiba Leşkerî ya Gülhane ku lê dihat dermankirin, mir û Fermandarê Hêzên Hewayî yê wê demê, Generalê teqawîtbûyî Şahinkaya, di 9ê Tîrmeha 2015an de, di 90 saliya xwe de mirin.
Odeya Cezayê ya 16emîn a Dadgeha Bilind a Îstînafê, di nirxandina îtîrazê de, biryar da ku ji ber mirina bersûcan dozê betal bike.
